Аналитик БИСИ: история разделенной по Рижскому мирному договору Беларуси требует объективной памяти

Гісторыя не бывае простай, і мы не маем права выкідваць з яе асобныя старонкі. Толькі сумленны і ўсебаковы погляд на падзеі міжваеннага перыяду здольны зберагчы нашу ўнутраную цэласнасць і гістарычную суб'ектнасць.

За гады свайго існавання Дзень народнага адзінства заняў трывалае месца ў сістэме значных для дзяржавы і грамадства свят. Яго сэнсавае напаўненне аб'ядноўвае адначасова некалькі важных вымярэнняў: глыбокі гістарычны пласт, сучасную каштоўнасць кансалідацыі грамадства і вобраз нашай агульнай будучыні. Пры ўсёй значнасці цяперашняй павесткі дня не меншую ролю павінна адыгрываць асэнсаванне мінулага, якое немагчыма ні змяніць, ні ідэалізаваць, ні дэманізаваць. Менавіта таму сёння так важна імкнуцца да пошуку аб'ектыўных ведаў, не задавальняючыся павярхоўнымі ацэнкамі і гатовымі ідэалагічнымі формуламі. 17 верасня — выдатная нагода для сур'ёзнай і адкрытай размовы пра тое, што адбылося ў нашай гісторыі ў 1921 — 1939 гадах, якія наступствы гэта мела для мільёнаў людзей і як тыя падзеі адбіліся на лёсе краіны.

Асаблівую значнасць гэтая дата мае для заходніх рэгіёнаў Беларусі — Брэстчыны і Гродзеншчыны, якія апынуліся пад кантролем Польшчы пасля Рыжскага міру 1921 года. Лёс гэтай часткі нашай краіны стаў яркім прыкладам трагедыі беларускага народа ў ХХ стагоддзі. Палітыка польскага ўрада праводзілася фактычна без уліку пазіцыі нацыянальных меншасцей. Паслядоўная нацыяналістычная рыторыка, асабліва пасля ўсталявання ў 1926 годзе аўтарытарнага рэжыму «санацыі» Юзафа Пілсудскага, у доўгатэрміновай перспектыве мела на мэце карэнную змену нацыянальнай ідэнтычнасці нашых продкаў. Сёння мы павінны разумець, што канчатковай мэтай польскіх палітычных эліт была не разумная інтэграцыя рэгіёна ў адзіную дзяржаўную і эканамічную прастору, а татальная паланізацыя мясцовага насельніцтва. Без падзей уз'яднання ў 1939 годзе Беларусь магла б стаць дзяржавай, падзеленай паміж рознымі цывілізацыйнымі і палітычнымі праектамі, пазбаўленай унутранай цэласнасці і гістарычнай суб'ектнасці. Таму для нас восень 1939 года — гэта перш за ўсё акт гістарычнай справядлівасці, а для бяспекі ў рэгіёне — значны ўнёсак у яе ўмацаванне. Але гістарычная справядлівасць не рэалізуецца аўтаматычна: яна патрабуе захавання памяці, і тут мы сутыкаемся з сур'ёзным выклікам. Традыцыйны механізм перадачы ўспамінаў ад пакалення да пакалення праз сямейныя гісторыі натуральна слабее. Разам з тым падзеі Вялікай Айчыннай вайны сталі настолькі магутным шокам для беларускага грамадства, так трывала ўвабралі ў сябе ўсю ўвагу і памяць некалькіх генерацый, што многія іншыя старонкі гісторыі, у тым ліку складаныя і супярэчлівыя падзеі 1921 — 1939 гадоў, апынуліся ў цені. У такіх умовах асаблівую ролю набываюць месцы памяці — матэрыяльныя сведчанні мінулага, якія гавораць самі за сябе сваім выглядам, гісторыяй і імёнамі.

Адным з галоўных сімвалаў гэтай трагедыі, якая разгортвалася ў мірны час, з'яўляецца Бяроза-Картузская. Створаны польскімі ўладамі ў 1934 годзе канцэнтрацыйны лагер дзейнічаў да верасня 1939 года, і праз яго па-за судом прайшло больш за 10 тысяч чалавек — тых, хто не пагадзіўся з рэжымам «санацыі». Там знаходзіліся прадстаўнікі розных нацыянальнасцей, палітычных і грамадскіх рухаў, што яшчэ раз падкрэслівае аўтарытарную прыроду тагачаснай польскай улады. Сёння гэта месца памяці нацыянальнага значэння, дзе ў будучыні варта праводзіць жалобныя цырымоніі, прысвечаныя ахвярам міжваеннага перыяду. Яшчэ адзін падобны пункт — Гродзенская турма, у сценах якой адбывалі пакаранне такія выбітныя дзеячы беларускага нацыянальнага руху, як Браніслаў Тарашкевіч, Піліп Пестрак і Сяргей Прытыцкі. Яны сталі сімваламі супраціву асіміляцыйнай палітыцы і барацьбы за права беларусаў быць гаспадарамі на сваёй зямлі. А сведчаннем нязломнасці самога народа стаў Скідзель, дзе ў верасні 1939 года мясцовыя жыхары паднялі ўзброенае паўстанне яшчэ да прыходу Чырвонай арміі, захапіўшы паліцэйскі ўчастак, пошту і тэлеграф, і сустрэлі ў адказ жорсткую расправу з боку польскіх улад.

Разам з гэтым беларусы не проста захавалі сваю нацыянальную ідэнтычнасць — яны актыўна яе развівалі. Асветніцкая дзейнасць Таварыства беларускай школы ахапіла шырокія пласты насельніцтва, у гэтыя гады ўвайшоў у літаратуру Максім Танк, чыё слова стала сімвалам духоўнага супраціву. Узнікалі і палітычныя арганізацыі — Камуністычная партыя Заходняй Беларусі, а Беларуская сялянска-рабочая грамада ў сярэдзіне 1920‑х гадоў, пакуль не была ліквідавана польскім урадам, заставалася самай масавай грамадскай сілай у заходнебеларускім рэгіёне.

Дзень народнага адзінства — гэта важная нагода асэнсаваць доўгі і складаны шлях нашай краіны, які ўключаў у сябе трагедыі і подзвігі, страты і набыткі. Мы абавязаны памятаць пра Бярозу-Картузскую, Гродзенскую турму і Скідзельскае паўстанне, пра тых, хто аддаў жыццё за права беларусаў быць гаспадарамі на сваёй зямлі.

Сяргей ЖУК, аналітык Беларускага інстытута стратэгічных даследаванняў