Лучший прозаик года Наум Гальперович — о романе «Чырвоны мост» и разнице между прозой и поэзией

Нацыяльную літаратурную прэмію ў намінацыі «Лепшы твор прозы» падчас Дня беларускага пісьменства, які сёлета прайшоў у Касцюковічах, за кнігу «Чырвоны мост» атрымаў вядомы беларускі паэт, заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Беларусь, уладальнік медаля Францыска Скарыны, аўтар і вядучы папулярнай праграмы «Суразмоўцы» на тэлеканале «Беларусь 3» Навум ГАЛЬПЯРОВІЧ. Яго твор — натхняльны калейдаскоп цікавых эсэ, успамінаў і расказу пра сваю малую радзіму — Полаччыну, пра грамадства і час, пра станаўленне Гальпяровіча як асобы і літаратара, пра сустрэчы з цікавымі людзьмі, пра ўзаемаадносіны з блізкімі. Пры чытанні твора ўзгадаліся радкі Барыса Пастарнака: «Я весь мир заставил плакать над красой земли моей».

— Вельмі станоўчае. Спадабаўся канцэрт, які быў вытрыманы ў нацыянальным стылі, гучала шмат беларускай мовы і вершаў класікаў са сцэны. Да свята падышлі з вялікім густам.

— Што мяняецца ў жыцці літаратара, калі яго прызнаюць лепшым празаікам года?

— Адчуваеш больш упэўненасці ў сваіх сілах і большую адказнасць за свае будучыя крокі.

— Навум Якаўлевіч, можна сказаць, што Полацк для вас тое самае, што Маконда для Маркеса ці штат Ёкнапатофа для Фолкнера?

— Гэта выбітныя, вялікія пісьменнікі, але ўсё ж такі і Маконда, і Ёкнапатофа — выдуманыя мястэчкі, а Полацк — месца рэальнае, якое нават выходзіць за межы рэальнасці і робіцца ўжо сакральным. Гэты горад не столькі геаграфічнае месца, колькі месца, якое вызначае для мяне мой час. Хутчэй за ўсё я бліжэй у літаратурным сэнсе да турэцкага пісьменніка Архана Памука з яго кнігай пра Стамбул. Вялікае ўражанне ў свой час атрымаў і ад рамана расійскага пісьменніка Аляксандра Чудакова «Ложится мгла на старые ступени». Мая кніга «Чырвоны мост» — гэта таксама біяграфія маёй душы.

— Якія адносіны ў вас з часам? Ён для вас сябра, настаўнік ці, можа быць, метафізічны вораг, з якім вы знаходзіцеся ў канфрантацыі?

— Час можа быць і ворагам, і сябрам, і настаўнікам. Усё залежыць ад таго, наколькі чалавек у сваёй творчасці і сваім жыцці пераадольвае гэтыя моманты. Калі ўзяць Васіля Быкава, у яго апавяданнях час заўсёды ставіць героя перад выбарам, як у «Сотнікаве»: здрада ці смерць? Гэта лёсавырашальныя моманты. Караткевіч гэта пераадольваў, і ў яго творчасці час з метафізічнага ворага ператвараўся ў настаўніка, а пасля і ў сябра. Для мяне час таксама перш за ўсё настаўнік і сябра. Я ў гэтым сэнсе рамантык. Абвінавачваць час ні ў чым не хачу.

— Нягледзячы на тое што пра гэту асобу шмат пішуць і гавораць, але, як ні парадаксальна гучыць, я думаю, што Францыск Скарына менавіта як асоба яшчэ не вывучаны да канца. Пішуць і гавораць часта канспектыўна. Яго біяграфія, перасоўванне па ўсім свеце — сюжэт цікавы і захапляльны, ён мог бы стаць сапраўдным блакбастарам. Невядома, што з Крыжам Еўфрасінні Полацкай. Гісторыя яўрэяў Полацка — яшчэ адна нявывучаная старонка. 500—600 гадоў таму ледзь не палову насельніцтва ў Полацку складалі яўрэі. Якія яны былі? Што рабілі? Напэўна, там былі свае постаці, аб якіх мы не ведаем? Цалкам не адлюстраваныя ў нашай літаратуры дзейнасць Полацкага езуіцкага калегіума, дзе вучыўся пісьменнік Ян Баршчэўскі, Полацкага кадэцкага корпуса, які скончылі многія будучыя генералы. Лёсы Рагнеды, Усяслава Чарадзея і Сімяона Полацкага таксама павінны быць шырэй паказаны ў мастацтве. Мая мара — каб талент, роўны Уладзіміру Караткевічу, з такой жа апантанасцю расказаў пра полацкую гісторыю і полацкія постаці.

— Як пісаць пра гісторыю без штампаў?

— Прапаноўваць свой погляд на яе як творцы і грамадзяніна. Ніколі не зводзіў рахункі — Ці засталіся ў вас нейкія літаратурныя крыўды сёння? Не думалі, што кніга ўспамінаў — яшчэ і выдатная магчымасць звесці асабістыя рахункі?

— Крыўды, безумоўна, былі, але зводзіць рахункі я ніколі не хацеў. Аднойчы ў Віцебску адна журналістка і пісьменніца, калі я паказаў ёй свае першыя творы, параіла мне не думаць пра літаратуру і вялікія гарады, а займацца сваім абывацельскім жыццём у правінцыі. Праз шмат гадоў, калі ўжо стаў вядомым, не вытрымаў і патэлефанаваў ёй, каб нагадаць, як яна памылілася. Але гэта было адзін раз у жыцці. Яна сказала: «Як я рада за вас, што ўсё атрымалася!»

Былі моманты, калі не заўважалі, але як на гэта можна крыўдзіцца? Неяк абяцалі даць прэмію аднаго выдання, а далі іншаму, сказаўшы мне: «Ты яшчэ малады, паспееш…» Я не вытрымаў і пачаў спрачацца: «Вы далі яму за тое, што ён лепш напісаў, ці пашкадавалі яго? Пры чым тут тады творчасць?» Зараз, вядома, ёсць задавальненне ад таго, што насуперак усяму я нечага дабіўся ў літаратуры. У мяне, дарэчы, ніколі не было ў ёй настаўнікаў, якія б прывялі мяне ў прафесію за руку. Як кагосьці Рыгор Барадулін, Міхась Стральцоў, Янка Брыль… Пад крыламі класікаў — Вы не імкнуліся да гэтага?

— Так склаўся лёс. Я б з радасцю пайшоў пад крыло класіка. Да мяне прыхільна ставіўся паэт Давід Сімановіч у Віцебску. Я многа ад яго ўзяў. Але тады я не адчуваў яго сваім настаўнікам, магчыма, стаў адчуваць толькі цяпер, з цягам часу. Мне было зайдросна, калі Рыгор Барадулін са сцэны цытаваў вершы маладых паэтаў. Толькі праз многа-многа гадоў Барадулін падарыў мне зборнік і шчыра напісаў, як любіць маю творчасць. Але ж да гэтага прайшлі гады сумневу, няўпэўненасці, адчаю…

— Але ж вы засталіся аптымістам і сёння?

— Так. Я бачыў шмат негатыву ў жыцці, прайшоў, як любы дарослы, праз свае чалавечыя і прафесійныя выпрабаванні, але ніколі не канцэнтраваў увагу на негатыве.

— І ад вашай кнігі ўражанне ўвогуле пазітыўнае. Так, мы губляем родных, часам не здзяйсняем свае мары, але нешта ў сэрцы застаецца назаўжды — напрыклад, свет дзяцінства. І ўсе нашы памылкі і чалавечыя адкрыцці — той падмурак, на якім узнікае наша асоба.

— У пэўнай ступені гэта так. Я лічу, што самае галоўнае ў літаратуры — бачыць гэты свет і выйсце з самых складаных сітуацый. Літаратура для мяне — перш за ўсё гуманізм. На маю думку, нельга пісаць з адчуваннем, што навокал толькі зло і безнадзейнасць. Я адной пісьменніцы так аднойчы і сказаў: «У цябе выдатны твор, але там толькі безвыходнасць і гора». Паміж прозай і паэзіяй — «Чырвоны мост» заканчваецца вершамі. Міжволі ўзнікае паралель з «Доктарам Жывага» Пастарнака. Згодны?

— Фармальна так, але розніца ўсё ж такі ёсць. У Пастарнака змешчаны вершы ад імя галоўнага героя, ад яго лірычнага «я», каб дапоўніць партрэт Юрыя Жывага як асобы. А ў мяне — мае аўтарскія вершы. У нейкі момант я нават хацеў зняць іх з кнігі, але кіраўнікі «Мастацкай літаратуры» Алесь Бадак і Віктар Шніп сказалі, што не трэба: вершы добра дапаўняюць празаічны расповед. У маіх эсэ дзейнічаюць канкрэтныя асобы, узгадваюцца рэальныя падзеі з майго жыцця, пра гэта я нешта сказаў і ў вершах. Я пагадзіўся з Бадаком і Шніпам і палічыў, што гэта добрае лірычнае дапаўненне. Я ўсё ж такі ў першую чаргу паэт, і хацелася б, каб той чытач, які адкрые «Чырвоны мост», завяршыў знаёмства з творам менавіта вершамі. Я ўпэўнены, што нават самая лірычная проза не выклікае такіх эмацыянальных рэакцый, як вершы, якія ўздзейнічаюць непасрэдна на душу і сэрца.

— У вашай кнізе ёсць радкі: «Самае складанае, што можа быць, — гэта быць шчырым». Як вам здаецца, вы дасягнулі гэтай шчырасці ў «Чырвоным мосце?»

— На 80—90 працэнтаў. Ёсць пэўныя моманты, пра якія я памятаў, таму што шчырасцю можна нанесці рану і блізкім людзям, а ў нечым і самому сабе. У кожнага з нас ёсць свае запаведныя куточкі і табу, якія будуць з табой да скону. Увогуле, імкненне быць шчырым часам выклікала сумленне. Прачынаўся ноччу і перагортваў старонкі кнігі: ці не пакрыўдзіў каго? — Калегі кажуць, што ў вас выйшла новая цікавая кніга пра Кітай.

— Так. Кніга «Пад адным небам» распавядае пра мае паездкі ў гэту краіну, дзе ў мяне на міжнародным радыё ўжо 15 гадоў працуе дачка Вольга. Былі цікавыя сустрэчы па журналісцкіх справах. Я, напрыклад, быў дома ў вядомага кітайскага паэта, перакладчыка і мастака Гаа Мана, які сябраваў з Максімам Танкам. Ёсць у кнізе і пераклады кітайскіх паэтаў на беларускую мову. Я расказваю пра свае шматлікія пазітыўныя ўражанні ад гэтай непаўторнай і самабытнай краіны. Яе вялікасць — Чаму вы не любіце, калі хтосьці называе літаратуру сваім хобі?

— Я не разумею, як яна можа быць хобі, калі ты займаешся ёю ўсур’ёз. Для мяне літаратура — занятак сакральны, нават святы. Гэта мой лёс, сэнс майго жыцця. Маё пакаленне так гадавалі. Можа, у маладых літаратараў сёння іншае стаўленне? Я ніколі не займаўся ёю дзеля заробку. Для мяне вера ў літаратуру — тое самае, што для верніка вера ў Бога. Для мяне літаратура — магчымасць дакрануцца да яго. І такое стаўленне ў мяне сфарміравалася ў 14 гадоў, калі ўпершыню пабачыў сапраўдных пісьменнікаў у Полацку, калі мама дастала мне квіток у Полацкі дом афіцэраў, дзе праходзіла Дэкада савецкай літаратуры. І я ўпершыню ўбачыў Петруся Броўку і Міхаіла Святлова, які чытаў сваю славутую «Грэнаду»… Для мяне яны былі небажыхарамі! І да гэтага часу, і ў свае сённяшнія гады я так і лічу, што пісьменнікі — гэта людзі, якія дакранаюцца да святога, як прапаведнікі і святары, толькі яны служаць, як любіў казаць Алег Лойка, «яе вялікасці літаратуры».

— Ці варта пасля «Чырвонага моста» прыхільнікам вашых вершаў непакоіцца, што Гальпяровіча цалкам паглынула проза і новых вершаў яны не пабачаць?

— Проза, вядома, зацягвае… У ёй ёсць свая магія. Нядаўна я скончыў працяг «Чырвонага моста» — раман «Мой Іерусалім». Там зноў Полацк і маё жыццё. Але Андрэй Вазнясенскі ў адным са сваіх вершаў казаў: «Стихи не пишутся, случаются, как чувства или же закат…» Калі яны будуць працягваць «здарацца», я не буду адмаўляцца. Але скажу шчыра: сёння ў мяне ўсё менш бывае ўнутраных усплёскаў, характэрных для маіх лепшых вершаў. Сёння я магу напісаць верш, майстэрства ёсць, але каб ён быў на ўзроўні мяне ранейшага — задача няпростая… Поспех майго празаічнага твора ставіць вельмі высокую планку і перад вершамі. Нядаўна здаў зборнік вершаў у выдавецтва «Беларусь» і спадзяюся, што ў наступным годзе ён выйдзе. Там будуць і новыя вершы, але так часта, як яны з’яўляліся ў перыядычным друку раней, ужо не можа быць. Я цяпер стаўлюся да гэтага больш строга і адказна.

— Навум Якаўлевіч, дзякуй вам за размову!

— Мне было прыемна размаўляць з чалавекам, які з’яўляецца не толькі вядомым журналістам, але і маім земляком. Аднойчы я прачытаў у вашым артыкуле, што вы з дзяцінства слухалі мяне па радыё ў родным Наваполацку?

— Так і ёсць.

— Атрымліваецца, што наша размова і сустрэча — працяг маёй кнігі. Гэта тое, пра што Рыгор Барадулін калісьці казаў, што ёсць асаблівы полацкі менталітэт.

— Будзем гэтым ганарыцца! ПІСЬМЕННІК І МЕДЫЯ

— Якой вам успамінаецца праца на радыё?

— Радыё — гэта 40 гадоў майго жыцця. Мой другі дом. Спачатку быў 16-гадовы перыяд працы карэспандэнтам Беларускага радыё па Віцебскай вобласці. За мной замацавалі 11 раёнаў. Карпункт знаходзіўся ў Наваполацку. Кожны дзень было шмат цікавых сустрэч і лёсаў. Гэта прыносіла вялікае задавальненне. Таксама 16 гадоў адпрацаваў дырэктарам Міжнароднага радыё «Беларусь». Калі пачынаў працу, там было чатыры гадзіны вяшчання на чатырох мовах, а калі сыходзіў, вяшчанне было ўжо кругласутачным і на дзевяці мовах. Мы праводзілі шмат конкурсаў для слухачоў, якія адкрывалі для сябе Беларусь. Выпускнікі лінгвістычнага ўніверсітэта прыходзілі да нас перакладчыкамі, а станавіліся вельмі добрымі журналістамі. Я і сёння раблю праграмы для радыё «Культура»: «Дыялогі пра культуру», «Чытацкі дзённік», сумесны праект з часопісам «Маладосць» — «Прачулым радком»…

— Сустрэчы з цікавымі людзьмі ў восьмым сезоне працягнуцца. Будзе шмат маладых паэтаў і празаікаў, якія толькі ўваходзяць у беларускую літаратуру. Многія з іх жывуць не ў сталіцы, але вельмі сур’ёзна ставяцца да сваёй літаратурнай працы. Будуць цікавыя і яркія асобы, якія робяць свой унёсак у айчынную літаратуру, культуру, мастацтва.